Phần II: Tác hại của những cơn nghiện trong thời đại mới

Sự phát triển của các công nghệ mang lại nhiều sự tiện lợi cho chúng ta. Nếu trước đây một bức thư phải gửi mất hàng tuần, hàng tháng thì giờ đây chúng ta có thể dễ dàng liên hệ với bất kỳ người bạn nào, ở bất kỳ nơi nào, trong bất kỳ thời gian nào chúng ta muốn.

Nếu trước đây chúng ta còn rất nhiều điều chưa biết thì giờ đây chúng ta có thể dễ dàng tìm kiếm đa phần thông tin cần thiết trong vài giây thông qua Google. Một lần tôi đọc được ở đâu đó rằng Google đã giúp tăng tổng thể IQ của toàn nhân loại lên 10 điểm, quả thật là khủng khiếp.

Nhưng có phải sự tiện lợi, sự phát triển lúc nào cũng là tốt?

Phần trước chúng ta đã nói đến tác hại cơ bản nhất của cơn nghiện là sự gia tăng ham muốn dẫn đến cảm giác luôn luôn là sự thiếu thốn. Phần này mời bạn đến với các tác hại khác.

1. THÔNG TIN THỎA MÃN, THÔNG TIN KIẾN THỨC VÀ MR. AGREE

Tôi phân thông tin thành 02 dạng: Thông tin thỏa mãn và thông tin kiến thức. Để đơn giản, ví như chúng ta có hai người bạn.

Người bạn A là người hay nói: “Bạn rất đúng, rất giỏi. Tôi rất thích những điểm ABC của bạn”.

Người bạn B là người hay nói: “Mày ngu bỏ mẹ, cái ABC này sai rồi. Cái XYZ này mới là đúng này”.

Hai hình thức giao tiếp – thông tin này mang lại hai kết quả khác nhau. Người bạn A sẽ mang lại cho bạn niềm tin và sự thoải mái, họ sẽ tiếp thêm động lực cho bạn để bạn làm, thực hiện cái thứ mà bạn cho là đúng. Còn người bạn B sẽ mang lại cho bạn sự phản biện và kiến thức, chưa cần bàn là kiến thức đó đúng hay sai nhưng sự phản biện luôn luôn làm bạn tốt lên, chúng ta sẽ không học được điều gì từ những người luôn luôn đồng ý với mình.

Nhu cầu của con người là chúng ta luôn luôn cần cả hai dạng thức giao tiếp – thông tin như trên, những thứ làm ta vui vẻ và những thứ làm ta trưởng thành.

Quay trở lại dạng thức giao tiếp phổ biến nhất hiện nay: Mạng xã hội và internet.

Nếu để ý về cách thức giao tiếp ở mạng xã hội chúng ta sẽ thấy một quy luật bất thành văn như sau:

– Với những thứ bạn đồng ý: Khen ngợi nó – chia sẻ niềm vui với người post bài.

– Với những thứ bạn không đồng ý: Tốt nhất là nên bỏ qua nó.

Có thể bạn không đồng ý hoặc bạn sẽ hành động khác. Thế nhưng mà tôi tin đa số mọi người (có cả tôi trong đó) sẽ hành xử trong đa số các trường hợp là như vậy. Điều đó mang đến một tác hại rất lớn:

Đó là THIẾU SỰ PHẢN BIỆN.

Điều này không phải do mỗi cá nhân chúng ta close-minded mà nó nằm ở ngay trong chính cách mà các mạng xã hội vận hành. Tôi đã thấy nhiều người khi ở ngoài đời họ là những người rất sẵn sàng nghe các ý kiến trái chiều nhưng khi ở trên mạng xã hội họ hành xử như những con người khác: sẵn sàng block, mắng chửi không thương tiếc với những tư duy phản biện theo kiểu “Nhà tao, tao thích post gì kệ tao. Mày ý kiến khác thì đi chỗ khác mà nói”.

Nguyên nhân đến từ cả hai chiều:

Với sản phẩm có thu thập lượng lớn dữ liệu người dùng – cái mà được sử dụng mỹ từ gọi là “góp phần gia tăng trải nghiệm người dùng”. Vậy trải nghiệm người dùng là cái gì? Người dùng cần gì? Đáp án là “Người dùng muốn sự thỏa mãn nhất”.

Về phía người dùng thì luôn có một thứ gọi là “thiên kiến xác nhận” – một thứ mà khiến cho người ta có xu hướng tin tưởng, tìm kiếm, xác nhận những thứ mà mình cho là đúng (những câu chuyện bói toán, vận đen, vận rủi cũng từ đây mà ra).

Cuối cùng của cặp đôi trên hình thành văn hóa của mạng xã hội hay các giao tiếp số hóa: Người nghe muốn nghe những gì mình muốn nghe, người đưa thông tin cũng chỉ nói những gì người nhận thông tin muốn nghe. Mạng xã hội đóng vai trò như một MR. AGREE vậy. Luôn luôn thỏa mãn nhưng lại thiếu đi sự phản biện hơn.

2. NGỤY CHÂN LÝ VÀ SỰ THAO TÚNG ĐÁM ĐÔNG

Xã hội càng gắn kết, càng tập trung và càng được vận hành bởi số liệu thì càng cho đám đông nhiều quyền quyết định. Lượng thông tin càng nhiều thì chúng ta càng phải sử dụng dữ liệu để phân phối và khi này quyền lực của đám đông được đưa lên trên hết.

Facebook bị gõ vì “lan truyền fake news”? Tôi thì thấy khá oan cho Facebook, họ chỉ xây dựng ra một sản phẩm và lan truyền những thứ cuốn hút người xem hơn và rõ ràng là fake news thì bao giờ chả hấp dẫn hơn true news.

Có thể bạn sẽ nói là bạn vẫn thích đọc các báo chính thống hơn là những tin tức trên Facebook/Google. Nhưng phần đông không nghĩ thế, điều đó thể hiện ở phạm vi hoạt động của các báo truyền thống đã co lại rất nhiều so với thời gian trước đây.

Các kênh thông tin như Facebook/Google hay bất kỳ “sản phẩm” theo trường phái dữ liệu lớn đều có một vấn đề:

– Làm sao ông chủ Tiktok biết được video dạy nấu ăn của anh đầu bếp Việt Nam là hay hay dở? Ăn vào có ngộ độc không?

– Làm sao ông Facebook biết được thông tin về vụ va chạm giữa chú chuột trắng và mèo đen ở ngõ 192 Trường Chinh ngày 25/12/2021 là thật hay giả?

Với hàng tỷ tỷ thông tin như vậy, họ chỉ có một cách duy nhất để đánh giá là dùng dữ liệu lớn dựa trên “phản hồi của cộng đồng”. Và từ đó những thứ đúng-sai lại được định hình trên một thứ “Chân lý đám đông”. Thế rồi khi đám đông ngày càng có nhiều quyền lực sẽ có rất nhiều chuyện bất cập xảy ra.

Đám đông trên mạng xã hội giờ đây mỗi người coi mình như một quan tòa, sẵn sàng phán quyết bất kỳ ai, bất kỳ người nào mà họ thấy sai lầm. Dù anh có là Idol, Kols hay là một người chưa ai biết tên thì rất có thể ngay ngày mai thôi anh sẽ “sáng nhất Facebook”.

Quay lại thời điểm cách đây 2 năm, cộng đồng đã sỉ vả bằng những lời lẽ tồi tệ nhất với một cô gái N17 khi cô ấy vô tình mang dịch bệnh về nước. Thông tin đời tư, ảnh chế và vô số gạch đá cho cô này trong suốt nhiều tháng trên mạng xã hội. Nhưng 2 năm qua đi giờ nhìn lại thì cô ấy có đáng phải chịu những thứ như vậy không? Nếu không có N17 thì rồi cũng sẽ là A18, B19 mà thôi.

Và nếu đám đông đứng như một quan tòa sẵn sàng ném đá đến chết bất kỳ ai mà họ cảm thấy sai lầm vậy thì chúng ta cần luật pháp, cần tòa án để làm gì?

“Chân lý không thuộc về đám đông”, chân lý vốn thuộc về những người hiểu biết. Giống như đúng sai nên phụ thuộc vào pháp luật và tòa án chứ không phải một dạng “biểu quyết”. Mô hình viral là một dạng “biểu quyết”, cái gì like share nhiều thì được lan truyền nhanh, sự lan truyền kết hợp tâm lý đám đông khiến nhiều người ngỡ là nó đúng. Nhưng rõ ràng like, share nhiều không đại diện cho đó là “điều đúng”, đó chỉ là đại diện cho một nhóm người nào đó “tin rằng là đúng” mà thôi.

Ví dụ như năm 2020 có bài viết về việc ăn trứng gà chữa được Covid được rất nhiều người lan truyền và làm theo ??!! Khi một người nói thì có thể bạn không tin, nhưng hàng trăm, hàng nghìn người nói thì niềm tin của bạn cũng bị lung lay ít nhiều.

Phạm trù thông tin gồm rất nhiều thứ đa dạng, có những thứ như trứng gà chữa Covid thì có vẻ dễ phân biệt đúng sai. Có những thứ dạng ngụy khoa học, ngụy biện dẫn dắt như kiểu self help thì cái sai sẽ khó nhận ra hơn nhiều. Ví dụ bài xã hội nghiện mà bạn đang đọc này, tính đúng của nó (nếu có) nên được xác nhận bởi một chuyên gia, một nhà xã hội học nào đó chứ không phải lượng like/share/comment của cộng đồng. Những tương tác đó sẽ đánh lừa Facebook, tiếp tới là đánh lừa bạn và những người đọc khác về tính đúng đắn của bài viết.

Cách đây 1 năm khi dịch Covid diễn ra, người dân UK thi nhau đi đốt các trạm cột sóng 5G vì tin rằng nó làm…phát tán Covid??? Vì sao ngay cả ở quốc gia tưởng chừng như văn minh nhất, hiểu biết nhất thì con người vẫn dễ bị điều khiển đến như vậy?

Về cơ bản thì con người vẫn là giống loài ra quyết định dựa trên thông tin. Lý trí, cảm xúc, tình cảm cũng là một dạng thức thể hiện của thông tin, đến cả bản năng cũng là một dạng thông tin được cấy vào ADN. Khi một môi trường tập trung, thông tin ngày càng cô đọng hoặc xuất phát từ ít nguồn thì nó càng dễ bị làm giả hoặc thao túng.

Kẻ nào thao túng được thông tin sẽ điều khiển toàn bộ con người. Sự thao túng về thông tin còn khủng khiếp hơn sự nô lệ trong quá khứ rất rất nhiều. Nếu trong quá khứ, một nô lệ bị các hình phạt bắt làm một điều gì đó, họ có thể vẫn làm dù họ không muốn. Còn giờ đây một người có thể làm theo ý định của một thứ gì đó mà thậm chí họ nghĩ đó chính là mong muốn của mình. Sự nô lệ không chỉ còn ở thể xác mà còn cả ở suy nghĩ.

3. TÍNH NHANH VÀ SỰ KIÊN NHẪN

Con người được chiều chuộng một cách hoàn toàn khác so với những năm trước đây. Tất cả các trải nghiệm đều được cá nhân hóa nhất, thỏa mãn nhất, nhanh nhất và vô hình chung nó càng làm con người trở nên yếu đuối hơn mỗi ngày. Câu chuyện về một cậu bé Brazil nổi cáu khi Netflix load chậm 5s đã làm tôi giật mình, với tôi thì là kỷ niệm vào mạng dial up khoảng 2 phút và load một bài nhạc mất hơn 10 phút để nghe cả bài. Còn với thế hệ trước tôi mọi người gửi một bức thư cần vài tuần hoặc vài tháng để nhận được hồi âm.

Trong lĩnh vực thương mại điện tử tính nhanh cũng là yếu tố sống còn. Cách đây vài năm thì số liệu đã là: với mỗi giây website load chậm họ sẽ mất 7% khách hàng. Nhìn qua cũng không nhiều lắm nhỉ? Nhưng nếu chúng ta nghĩ theo một hướng khác, khách hàng đã vào website thì vốn họ đã có sự quan tâm với sản phẩm và có nhu cầu tìm hiểu thêm về thông tin sản phẩm. Ấy vậy mà có 7% sẵn sàng từ bỏ sự quan tâm đó vì mỗi giây chậm hơn.

Nhìn sang xu hướng video, chúng ta bắt đầu từ một bộ film dài 2h và thỏa mãn. Rồi khi Facebook Watch xuất hiện, dạng thức “tóm tắt phim” nổi lên. Vậy đấy, chúng ta đã không còn thỏa mãn với video 2h, chúng ta cần video ngắn hơn. Nên nhớ là Facebook không giới hạn thời lượng video upload lên. Việc rất nhiều video ngắn dạng “tóm tắt phim” xuất hiện là do nhu cầu của người dùng chứ không phải do Facebook.

Và khi Tiktok giới hạn video ở 60s họ có sự thành công vượt bậc. Video kiến thức cũng được, giải trí cũng được, review cũng được, nhưng chỉ 1 phút thôi. Họ gọi đó là video ngắn, nhưng đó không phải là video ngắn – đó là video NHANH. Chỉ với chữ nhanh đó Tiktok đã trở thành startup lớn nhất thế giới.

Tính nhanh xuyên suốt quanh tất cả các sản phẩm công nghệ hiện nay, ai cũng muốn và kỳ vọng vào việc nhanh hơn. Dần dà điều đó làm chúng ta mất dần khả năng kiên nhẫn của bản thân.

Nếu một người chỉ muốn xem video 1 phút để giải trí, xem một bộ phim trong 10 phút vậy điều gì chắc chắn họ đủ kiên nhẫn để dành 10.000 giờ cho một kỹ năng mới?


Sau tất cả những tác hại của các chất gây nghiện, xã hội nghiện sẽ trông như thế nào và chúng ta cần làm gì trong xã hội nghiện? Mời bạn đón xem phần 3.

Nhập chủ đề bạn muốn đọc trong các bài viết tiếp theo tại đây.

Leave a Reply