Phần I: Xã hội con người và những cơn nghiện ngập

Một vấn đề mà tôi đã suy nghĩ rất nhiều khi đọc cuốn Sapiens của Yuval Noah Harari là “Cây lúa nước đã thành công trong việc thuần hóa con người”. 10.000 năm trước từ một giống loài săn bắn hái lượm, sau khi thuần phục cây lúa nước, con người chúng ta dần quần tụ trong các thành phố và nghịch lý bắt đầu xuất hiện.

So với thời kỳ săn bắn, năng suất lao động của chúng ta đã tăng gấp hàng nghìn lần. Nếu trước kia khi mỗi người chỉ cần hái quả, săn bắn 2-3h mỗi ngày là họ đã có đủ thức ăn cả tuần thì giờ đây một nông dân làm trong một tháng có thể đủ cho hàng nghìn con người ăn mỗi năm.

Năng suất như vậy mà mỗi con người hiện đại làm việc liên tục 8-12h mỗi ngày nhưng luôn trong tình trạng “nghèo đói”. Nghịch lý là chúng ta đã chăm chỉ hơn, khoa học kỹ thuật phát triển hơn nhưng càng ngày chúng ta lại càng cảm thấy “thiếu thốn” hơn, và ít hạnh phúc hơn.

Vậy nguyên nhân đến từ đâu?

  1. Bản năng của sự ham muốn

Nhà tâm lý học Maslow đã phân các tầng nhu cầu của con người theo 5 bậc:

Với 02 tầng dưới là những tầng cơ bản, 03 tầng trên là tầng tinh thần.

Khi con người được đáp ứng những nhu cầu cơ bản họ sẽ có ham muốn được đáp ứng ở các tầng cao hơn. Như ông bà hay nói: Ăn no -> Ăn ngon;  Mặc ấm -> Mặc đẹp.

Trong quá khứ, thế hệ cha ông chúng ta vẫn đang phải lo lắng về không đủ ăn, không đủ mặc thì đến những thế hệ gần đây, những thứ đó đang ngày một được đáp ứng nhiều hơn.

Với một Gen Y (1980 -1994) trở về trước, họ sẽ có trải nghiệm về cái đói, về việc không đủ ăn đủ mặc một cách thực tế. Họ đi theo bậc thang trình tự từ những tầng dưới cùng đi lên.

Với thế hệ Gen Y trở về sau (như GenZ), họ sinh ra trong một giai đoạn mà đa phần không được trải nghiệm việc “thiếu ăn, thiếu mặc”; có thể họ cũng chưa được ăn các thức ăn đắt tiền nhưng đa phần họ không đói. Hình ảnh đâu đó một gia đình đang ép đứa trẻ ăn hoàn toàn ngược lại với giai đoạn trước của chính bố mẹ hay ông bà chúng.

Và khi của cải vật chất càng nhiều, nhu cầu con người càng dịch chuyển từ những nhu cầu cơ bản sang những nhu cầu tinh thần. 

Hồi nhỏ tôi cứ thắc mắc tại sao những nhà hàng 5* trên tivi họ làm cái món ăn bé xíu vậy? Bé vậy ăn sao no? Và tôi hiểu ra được là nếu ăn no, mặc ấm không phải là vấn đề nữa thì con người sẽ quan tâm đến ăn ngon, mặc đẹp. Nếu ăn đã ngon, mặc đã đẹp rồi thì họ sẽ quan tâm đến ăn gì, mặc gì để thể hiện bản thân.

Tận cùng và cao nhất của các nhu cầu tinh thần là ham muốn thể hiện bản thân. Thể hiện chỉ đơn giản là bạn có một điều gì đó nổi bật hơn những người xung quanh. Vậy như thế nào là nổi bật? Nhiều người sẽ định nghĩa theo các cách khác nhau, nhưng với tôi, tối thiểu đó là vượt hơn mức trung bình của xã hội. Và với một tập hợp xã hội càng tập trung đông thì định mức cho việc nổi bật này càng phải cao hơn. 

Điều này giống định nghĩa về giàu có, mức tối thiểu để giàu có là bạn có nhiều tài sản hơn trung bình của xã hội xung quanh. Nếu bạn có 10 con bò trong một xã hội ai cũng có 100 con bò thì bạn nghèo, nhưng vẫn là 10 con bò đó trong khi xung quanh người khác chỉ có 1 con bò thì bạn giàu. 

Nổi bật cũng như giàu có, nó không chỉ phụ thuộc vào việc bạn có bao nhiêu con bò mà còn phụ thuộc vào việc xã hội xung quanh hay chính xác hơn là xã hội mà bạn tiếp xúc có bao nhiêu con bò.

Sự tập trung của xã hội cũng như sự gia tăng về của cải vật chất dẫn đến việc con người ngày càng phải bỏ ra nhiều “chi phí” hơn để chứng tỏ bản thân, và để cảm thấy hạnh phúc. 

Trước đây khi bạn có một chú ngựa đẹp nhất bộ lạc, bạn sẽ hạnh phúc rất nhiều và rất lâu. Đâu đó trong các bộ lạc khác cũng sẽ có con ngựa to hơn, khỏe hơn nhưng bạn cũng đâu có biết, vậy nên nó cũng chẳng ảnh hưởng gì đến bạn. Giờ đây khi bạn mua một chiếc xe đẹp, bạn vẫn hạnh phúc nhưng sẽ luôn luôn có một chiếc xe đẹp hơn ở đâu đó ngay ngoài kia (hoặc trên instagram) làm giảm bớt và rút ngắn lại sự hạnh phúc của bạn. Khi hạnh phúc của bạn giảm đi, bạn sẽ cảm thấy thiếu và bạn sẽ phải cố gắng để mua chiếc xe đẹp hơn nữa (để tiếp tục hạnh phúc).

Bạn có thể gọi nó là tham lam hay bất kỳ từ nào, nhưng nó vốn dĩ vẫn luôn ở đó, trong bản năng của mỗi con người. Từ hàng nghìn năm xã hội tập trung vẫn luôn có rất nhiều triết học dạy con người biết đủ, và hạn chế sự tham lam của bản thân. Nhưng chính sự tham lam đó đưa loài người chúng ta đến ngày hôm nay. Nếu không có sự tham lam, tôi vốn ăn cái hạt là đủ rồi, sao phải nghĩ cách trồng nó xuống để ăn được nhiều hơn, được lâu hơn? Nếu không có sự tham lam thì bắt con lợn về thịt luôn chứ sao phải nuôi nó rồi giết thịt con cháu nó?

Chúng ta tồn tại, phát triển rồi thống trị hành tinh này là nhờ sự tham lam. Sự tham lam là động lực để mỗi cá thể bên trong không ngừng cố gắng, nỗ lực để vượt lên mức trung bình của cả cộng đồng. 

Chỉ có điều sự phát triển của “cộng đồng” đó chưa bao giờ nhanh như hiện tại. Mạng internet hay các mạng xã hội đang kéo chúng ta gần nhau hơn bao giờ hết, nhưng vô hình cũng làm đẩy ham muốn của mỗi người lên mức cao nhất.

  1. Sự đáp ứng ham muốn

Chỉ 10 năm trước một chiếc điện thoại Iphone 2, 3 có thể là mơ ước của rất nhiều người, và bây giờ thì một chiếc iphone 11,12, hay thậm chí 13 với hàng tấn nâng cấp so với 10 năm trước cũng đang có vẻ “nhàm chán”. Trong thời gian đó Apple có phát triển, có nâng cấp sản phẩm không? Câu trả lời là có, nhiều là đằng khác. Chỉ là nó không nhanh như sự gia tăng kỳ vọng của các người dùng với sản phẩm thôi. 

Các công ty vì sự phát triển của chính mình phải lao vào một cuộc chạy đua để đáp ứng tối đa hoặc tạo ra các nhu cầu mới cho người dùng. Họ liên tục phải tạo ra các sản phẩm ngày càng hấp dẫn hơn, cuốn hút hơn, khó từ bỏ hơn và giữ khách hàng trung thành nhất có thể. Và họ đã… tạo ra các cơn nghiện. 

Khó có từ nào phù hợp hơn với những thành tố trên như một cơn nghiện. Các sản phẩm ngày càng trở nên giống các chất kích thích khi mà các chỉ số thành công được đo bằng thời gian khách hàng sử dụng, tần suất sử dụng, và tỷ lệ khách hàng quay trở lại hơn là giá trị mang lại cho khách hàng. 

Cũng không thể trách họ vì ngay khi lao vào cuộc chơi, họ đã phải đối mặt với hàng nghìn đối thủ có các sản phẩm gây nghiện tương tự và khách hàng thì ngày càng nhanh hơn cảm thấy nhàm chán. Họ chỉ đơn giản là tìm cách để khách hàng dùng sản phẩm của mình nhiều nhất, và lâu nhất; nếu không đối thủ của họ sẽ thay họ làm điều đó. 

Ví dụ như chất gây nghiện của thế kỷ này – Iphone, sản phẩm giúp Apple trở thành công ty lớn nhất thế giới. Nếu bạn thấy nhiều năm nay Iphone không có gì đổi mới? Quá nhàm chán? Những thứ đã từng hấp dẫn, gây nghiện trong quá khứ có vẻ đã trở thành quá bình thường. Hãy yên tâm vì Apple sẽ cải thiện điều đó, sẽ là thứ gì đó tốt hơn, hấp dẫn bạn hơn, gây nghiện cho bạn mạnh hơn.

Được hỗ trợ bởi dữ liệu và thông tin khách hàng, các sản phẩm đang được nâng cấp lên với tốc độ chóng mặt mỗi ngày. Càng ngày “các chất gây nghiện” càng chiều chuộng bạn hơn, thấu hiểu bạn hơn, và cuốn hút hơn. Điều đó được đội lốt dưới việc “thu thập dữ liệu để tối ưu trải nghiệm của bạn”.

Đa phần người dùng không muốn các công ty này bán dữ liệu cho các bên thứ 3, nhưng họ lại khá thoải mái trong việc để chính những phần mềm đó sử dụng dữ liệu của mình. Cũng đúng thôi vì trong ngắn hạn họ sẽ hưởng lợi khi có một sản phẩm đáp ứng họ tốt hơn, và thỏa mãn họ hơn. Ai chả thích tương tác với một phần mềm “nói ít hiểu nhiều”. Sự phát triển của các công nghệ mới như AI, Bigdata cộng với lượng dữ liệu khổng lồ được thu thập sẽ giúp cho tốc độ cải tiến sản phẩm nhanh hơn trước đây rất rất nhiều lần.

————————————

Xuyên suốt lịch sử, chúng ta đã và đang học cách sống chậm lại, giảm bớt ham muốn của bản thân. Chúng ta cũng đã phát triển rất nhiều hệ tư tưởng triết học hay tôn giáo để thực hiện điều này.

Tuy nhiên, sự tiến bộ và tiến hóa để thích nghi của chúng ta là chậm hơn nhiều so với sự đáp ứng ham muốn của các chất gây nghiện. Điều đó sẽ cuốn chúng ta vào một vòng xoáy nghiện ngập.

Vậy tác hại của sự nghiện ngập này là gì? Mời bạn đón xem Phần 2.

Nhập chủ đề bạn muốn đọc trong các bài viết tiếp theo tại đây.

Leave a Reply